New York’ta insanlar artık işlerine yaramayan eşyaları, yenisini aldıkları koltukları, masaları, kitaplıkları, lambaları sokağa bırakır. Bazen üzerine küçük bir not iliştirirler: “Free”, “Take me” ya da sadece bir gülümseme. Birinin vazgeçtiği şey, başka birinin evine taşınır.

New York’ta bu biraz sözsüz bir gelenektir. İnsanlar bir başkasının artık bıktığı ayakkabısını giyer, yemek masasını evine taşır, başkasının koltuğunda oturur, başkasının bıraktığı lambayla evini aydınlatır. Bu şehirde eşyaların da ikinci, üçüncü, bazen dördüncü hayatları vardır. Evler küçüktür ama sokaktan gelen koltuklar, masalar, banklar, kitaplıklar ve bazen saksıda bir çiçekle birkaç hayatı aynı evin içine sığar. Bir çocuğun oyuncakları, yıllarca kullanılmış bir kitaplık, bir öğrencinin çalışma masası, hatta birisinin eski sevgilisinden kalan bilgisayarı bile kendini kaldırımda bulabilir. Bu şehirde hiçbir şey kolay kolay ilk sahibiyle yaşlanmaz.

Kitaplar da öyledir. Ben de yıllardır kitapçıda gezer gibi o yığınların başında durur, okumadıklarımı seçerim. Temizse, üzerinde kahve lekesinden fazlası yoksa, böcekler kitabın içinde koşup oynamıyorsa alıp eve getiririm. Bu sayede onlarca kitap okudum, onlarca yeni yazarla tanıştım. Pema Chödrön de onlardan biriydi. Önce Things Fall Apart, sonra Comfortable with Uncertainty geçti elime.

New York, insanların kontrol etmeye çalıştıkları şeylerin şehri.

Kariyerlerini, ilişkilerini, zamanlarını, geleceklerini, bedenlerini, paralarını, hatta mutluluklarını bile.

Belki de Pema Chödrön’ün kitaplarının sık sık bu yığınlarda karşıma çıkmasının sebebi budur. Çünkü Chödrön tam tersini anlatır. Hayatın kontrol edilemeyeceğini. Ve insanın huzuru, her şeyi kontrol etmeyi başardığında değil, kontrol edemediği şeylerle yaşamayı öğrendiğinde bulduğunu.

İnsan hayatının büyük kısmı cevap arayarak geçer. Sanki yeterince düşünürsek, yeterince plan yaparsak, yeterince endişelenirsek geleceğin kilidini açabilecekmişiz gibi. Oysa bizi yoran soruların kendisi değil, onlara hemen cevap verme isteğimizdir. Ama bazı soruların cevabı yoktur. Ya da henüz yoktur.

Hayatın yapısı belirsizliktir. İşimiz garanti değildir. Evimiz garanti değildir. Evliliğimiz garanti değildir. Sağlığımız garanti değildir. Demokrasi garanti değildir. Hatta bir sonraki sabaha uyanacağımız bile garanti değildir. Belirsizlik geçici bir arıza değil, sistemin kendisidir.

Bu kabul edildiğinde insanın üzerinde garip bir hafiflik oluşur.

Rainer Maria Rilke bir şiirinde şöyle der:

“Sizden ricam, kalbinizde çözümsüz kalan her şeye karşı sabırlı olmanız ve soruların kendisini sevmeye çalışmanızdır, sanki onlar kilitli odalarmış ya da bilmediğiniz bir dilde yazılmış kitaplar gibi. Cevapları aramayın. Çünkü şu anda size verilemezler; verilseler bile onları yaşayamazdınız. Çünkü mesele her şeyi yaşamaktır. Şimdi soruları yaşayın. Belki o zaman, farkına bile varmadan, uzak bir gelecekte yavaş yavaş cevabın içine doğru yaşayarak ilerlersiniz.”

Pema Chödrön’ün Comfortable with Uncertainty (Belirsizlik ve Değişimle Birlikte Güzel Bir Hayat) kitabı da benzer bir fikir etrafında döner. Hayatın belirsiz olması bir sorun değildir. Sorun, onun belirsiz olmasına tahammül edemememizdir.

İnsan zihni sürekli kendini güvende hissetmek ister. Ancak hayat buna izin vermez. İlişkiler biter. İnsanlar ölür. Siyasi düzenler değişir. İşler kaybedilir. Beden yaşlanır. Gelecek hiçbir zaman tam olarak bilinemez. Chödrön’e göre çoğu insan bu gerçekle yüzleşmek yerine kendini uyuşturur. Kimi alışverişle, kimi işle, kimi ideolojilerle, kimi sürekli öfkeli kalarak.

Kitabında “groundlessness”, yani “zeminsizlik” kavramından bahseder. Biz hayatın altında sağlam bir zemin olduğunu düşünmek isteriz. Oysa ona göre böyle bir zemin yoktur. Her şey değişmektedir. İlişkiler değişir. İnsanlar değişir. Beden değişir. Şartlar değişir. Güvenlik duygusu büyük ölçüde bir yanılsamadır.

Bu ilk bakışta karamsar gelebilir. Ama Chödrön tam tersine umutlu bir yere gider. Çünkü ona göre insanların en büyük sıkıntılarından biri belirsizlik değil, belirsizliğe karşı duydukları tahammülsüzlüktür. İnsan zihni sürekli kesinlik ister. Neyin olacağını bilmek ister. İlişkinin nereye gittiğini, işin devam edip etmeyeceğini, sağlığının nasıl olacağını, doğru karar verip vermediğini bilmek ister. Bu yüzden sürekli cevap arar.

Oysa hayat böyle çalışmaz. Olgunluk bütün cevapları bulmak değildir. Bazı cevaplara sahip olmadan yaşayabilmeyi öğrenmektir.

Yazarın bize söylediği şey aslında çok basittir: Biraz dur der. Bilinmezliğin içinde bir süre otur. Çoğu zaman acı veren olaylar değil, olaylara karşı direncimizdir. İnsan zihni sürekli önündeki engellere odaklanır. Bu yüzden çoğu zaman arkamıza dönüp bakmayı unuturuz. Oysa ihtiyacımız olan şey yeni bir cevap değil, geriye dönüp baktığımızda göreceğimiz manzaradır.

Bir düşün.

Bir zamanlar seni geceler boyunca uyutmayan meseleler vardı. Beklediğin bir telefon vardı mesela. Gelecek mi gelmeyecek mi diye günlerce düşündüğün bir mesaj. İş görüşmesinden sonra gelen sessizlik. Doktor randevusundan önce geçen uzun hafta. Kiranı nasıl ödeyeceğini hesapladığın aylar. Bir sınav sonucu. Bir mahkeme tarihi. Bir ayrılık konuşması. Taşınmak zorunda kalmak. Yeni bir şehre gitmek. Yeni bir işe başlamak. Hiç tanımadığın insanların arasında ilk gününü geçirmek.

Belki bir arkadaşlığın bitiyordu. Belki sevdiğin biri senden uzaklaşıyordu. Belki kalacak sandığın biri gidiyordu. Belki işini kaybetmekten korkuyordun. Belki işini kaybetmiştin. Belki hesabındaki rakamları tekrar tekrar kontrol ediyor, ay sonunu nasıl getireceğini hesaplıyordun. Belki bir başvurudan cevap bekliyordun. Belki bir vize sonucunu. Belki kabul edilmek istediğin bir okulun haberini. Belki sevdiğin birinin sağlık sonuçlarını bekliyordun. Telefon çaldığında kalbin hızlanıyordu. Bilmediğin şeylerin ağırlığı, bildiğin şeylerden daha ağır geliyordu.

Belki yalnız kalmaktan korkuyordun. Belki yalnız kalmıştın. Belki ilk kez bir eve tek başına dönüyordun. Belki de dışarıdan bakıldığında hayatında hiçbir kriz yoktu. Ama içeride büyük bir savaş vardı. Doğru yerde olup olmadığını sorguluyordun. Yeterince başarılı olup olmadığını. Yeterince sevilen biri olup olmadığını. Geç mi kaldığını. Yanlış mı yaptığını. Başkalarının senden daha ileride olup olmadığını.

O günlerde bu dertlerin, bu soruların ne zaman biteceğini bilmiyordun. Hatta hiç bitmeyeceklerini düşünüyordun. Ama geçti.

Bazıları çözüldü. Bazıları çözülmedi ama önemini kaybetti. Bazıları zaman içinde küçüldü. Bazıları yerini başka dertlere bıraktı. Bazı fırtınalar dindi. Bazı vedalar dayanılmazdı. Bazı kapılar yüzüne kapandı. Bazı planlar gerçekleşmedi. Bazı dualar cevapsız kaldı. Bazı şeyler elinden geleni yapmana rağmen kurtulmadı. Sen ise bütün bunların içinden geçtin. Sonunu bilmeden geçtin. Cevabı olmadan geçtin. Bir planın olduğundan değil, yürümekten başka çaren olmadığı için geçtin. Çünkü insan bazen nasıl yapacağını bilmeden de yürür. Korkarak yürür. Tereddüt ederek yürür. Yorulsa da yürür. O koca dağlar hep böyle aşılır.

Bazı ayrılıklar başarısızlık değil kurtuluştur. Bazı gecikmeler ceza değil korumadır. Bazı kapanan kapılar da seni dışarıda bırakmak için değil, yanlış odada tutmamak için kapanır. Kendin hakkında düşündüğün her şey doğru değildir. Kafanın içindeki ses her zaman gerçeği anlatmaz. Sen kendini başarısız sanarken başkası sende cesareti görür. Sen eksik yanlarını sayarken bir başkası sende umut görür. Sen yalnızca düştüğün anları hatırlarken bir başkası hayranlıkla ayağa kalkışlarını izliyor.

İnsan geçtiği yolları, atlattığı geceleri, daha önce kaç kez ayağa kalktığını unutunca fallara, tarotlara düşüyor, gökyüzüne bakıyor. Astrologlar da şimdi yeni kapıların açıldığını söylüyor. Karmik borçların ödendiğini. Satürn’ün hesabı kapattığını, bambaşka bir dönemin başladığını anlatıyorlar.

Fallar anlatmıyor tek kibritle yaktığın köprüleri, haritasız, pusulasız yürüdüğün yolları. Saçlarını kısacık kestirdiğin o öğleden sonrayı. ‘Ne olacaksa olsun’ deyip gönder tuşuna bastığın e-maili. Geri dönmemeye karar verdiğin günleri. Tuttuğun ve hiç bırakmadığın yeminleri.

En çok korktuğun günlerde verdin en doğru kararlarını.

İnsanın en büyük kör noktalarından biri kat ettiği yolu unutmasıdır. Hep önündeki dağa bakar. Henüz çıkamadığı zirveye. Henüz ulaşamadığı yere. Henüz olamadığı kişiye.

Oysa bazen dönüp arkaya bakmak gerekir.

Orada hala vadinin dibinde duran eski halini göreceksin. Korkan. Tereddüt eden. Ne yapacağını bilmeyen halini.

Arkandan seslendiğini duysaydın keşke.

Merak etme, diyordu.

Sandığından çok daha uzağa gideceksin.

Madem haziranın ortasına geldik, madem astrologlar Başak burçları için ‘hadi artık, silkelen ve kendine gel, ertelediğin adımları at’ deyip duruyor, madem Amerika’da resmi olarak fırtına sezonuna girdik, ben de uzun zamandır ertelediğim küçük bir ricayı dile getireyim.

Önce bir teşekkürle başlayayım.

ÇETELE bugün varsa, bunu tek başıma yapmadım. Çok eskiden beri tanıdığım gazeteci abilerim, arkadaşlarım destek olmasaydı, tanıdığım tanımadığım insanlar yazılarımı paylaşmasaydı, hiç tanışmadığım okurlarım bir yazıyı beğenip başka birine göndermeseydi, burası zaten olmazdı. Bu yayının büyümesinde emeği geçen insanların önemli bir kısmıyla hayatımda hiç karşılaşmadım bile. O yüzden her paylaşımın, her tavsiyenin, her yönlendirmenin benim için ayrı bir değeri var.

ÇETELE’yi dört yıldır tek başıma büyütmeye çalışıyorum. Bu süre boyunca haftalarca yazı yazamadığım zamanlar da oldu. Bir başka derdin dermanını aramak için doktor doktor gezdiğim, buraya bir kelime edecek halimin kalmadığı aylar da geçti. Ama kimse dönüp bana neden yazmadığımı sormadı, çemkirmedi. Bunun için de ayrıca minnettarım. Yazılarımın paylaşılmasına, alıntılanmasına ya da başka mecralarda yeniden yayımlanmasına hiçbir zaman karşı olmadım. Tam tersine, daha fazla insana ulaşmasını isterim. Beni tanıyanlar bilir en ufak bir mesaja bile elimden geldiğince cevap vermeye çalışırım.

Bu yüzden yakın zamanda bir yazım, yıllardır desteklediğim, kendimi yakın hissettiğim bir mecrada yayımlandığında asıl üzüldüğüm şey yazının paylaşılması değil, bana haber verilmemesi ve ismimin görünür kılınmaması oldu. Durumu dile getirdikten sonra da eksik atıfların düzeltilmesi yerine tüm paylaşımlar kaldırıldı. Belki bu yüzden bu konu beni biraz daha fazla düşündürdü. Çünkü insan bazen yabancılardan değil, tanıdıklarından daha fazla özen bekliyor.

Yıllar önce bir gazeteci bana, “Senin kocanın çok parası yok mu? Sen yazmasan da olur” demişti. O cümleyi hiç unutmadım. Çünkü bazı insanlar hâlâ yazarlığı ve gazeteciliği bir hobi gibi görüyor. Oysa benim de herkes gibi faturalarım var, kiram var, geçim derdim var. Ve ÇETELE’yi kurma sebeplerimden biri buydu. Yıllarca başkaları için yazdım. Bazen günlerce çalıştığım bir yazı için komik sayılabilecek telifler aldım. Bazen o telifleri almak için aylarca bekledim. Bazen de yazının kendisini yazmaktan çok, yayımlandıktan sonra ödemenin peşinde koşmak yorucuydu. Gazeteciliği sevmediğim için değil, emeğin bu kadar kolay görünmez olabilmesinden yorulduğum için. Buradaki yazılar keşke gökten inseydi ama inmedi:) Her yazının arkasında saatlerce okuma, araştırma, yazma ve emek var.

Buradaki mesele hiçbir zaman yazıların paylaşılması olmadı. Tam tersine, ÇETELE zaten insanlar birbirine yazı önerdiği, link gönderdiği ve paylaştığı için büyüdü. Mesele, paylaşılırken yazının geldiği yerin ve onu yazan kişinin görünmez hale gelmesi. Bu yüzden yazılarımı paylaşmak isteyen herkese kapım açık. Yeter ki ismim anılsın, kaynak gösterilsin ve okurlar yazının geldiği yere ulaşabilsin.

Bir not daha düşeyim.

ÇETELE abonelikle ayakta duran bağımsız bir yayın. Eğer yazıları okumak iyi geliyorsa, faydalı buluyorsanız, burada yapılan işi desteklemek istiyorsanız abone olmanız benim için gerçekten büyük fark yaratıyor. Hatta ihtiyaç duyanlar için hediye abonelik de verebilirim. Bir gün şartlarınız değişirse siz de ÇETELE’yi başka insanlara önerir, bir arkadaşınızı davet eder ya da sevdiğiniz bir yazıyı paylaşırsınız. Bu bülten zaten bugüne kadar biraz böyle büyüdü. Ve yıllardır söylediğim bir şeyi tekrar edeyim: Eğer öğrenciyseniz, işsizseniz ya da şu anda abonelik ücretini karşılayabilecek durumda değilseniz lütfen bana bir e-mail gönderin. (elifkey@gmail.com) Daha önce de yaptığım gibi elimden geleni yaparım. Yazılar para yüzünden ulaşılmaz olsun istemem. Ayrıca, okumak istediğiniz meseleler, merak ettikleriniz ya da önerileriniz varsa mail adresim açık.

Bu arada son dönemde aramıza katılan herkese de hoş geldiniz. Bu mektup biraz da onun bahanesi olsun. Umarım burada iyi hikayeler, yeni sorular ve bazen de kendinizden parçalar bulursunuz.

Herkes kendine iyi baksın,

İyi olan kazansın.

Sevgilerimle,

Elif 🙂

Ne diyor şarkıda:

‘Talebim değil hanlar hamamlar, gömme saraylar,
Sahibi olduğum her şey: rüyalar.’

yeterince öfkeli değiliz!

New York’ta açılan Epstein Reading Room. 3.5 milyon sayfalık belge, 8 tonluk bir ağırlık ve koridorlar boyunca dizilmiş ciltler arasında dolaşırken mesele internetten çıkmış aramıza gelmiş gibi. New York’ta bu projeyi gerçekleştirmek büyük başarı. Aramızda hâlâ cesur insanların yaşaması güzel ama yeterli mi? Yazı burada

#MeToo k…

Read more

Read more

O esnada metro anonslarını yapan kadın da teşekkür ediyor. ‘Lütfen kapılara yaslanmayın, thank you!’, ‘Lütfen inenlere öncelik verin, thank you!’ Bu teşekkürlerin hepsi bir hizalama ricası. İnsaniyete davet, medeniyet hatırlatması. Halbuki herkes bir itiş kakışın içinde birbirine çarpa çarpa inip biniyor ve halbuki herkes kapılara yaslanmış durumda. Herkes yaslanacak bir şeyi, birisini arıyor.

Biz benim yüzümden bir durak erken ayağa fırlayınca, hemen bizim yerimize oturan iki genç kadın da, ‘yorgunluktan bayılacaktık, teşekkür ederiz’ diyerek oturuyor. Herkes yorgun, herkes bayılacak gibi, herkes birisinin yerine oturmak istiyor, yalandan da olsa herkes birbirine teşekkür ediyor.

Havada uçan yüzlerce thank you, nereye gidiyor bu kadar thank you? Düşüyor bir yerlere, kaldırımlara, raylara, insanların içinde taşıdıkları yüklerin üstüne. Genç adam, o nefes almadan teşekkür eden, muhtemelen evsiz, muhtemelen mental bazı dertleri olan, muhtelemen aşırı yalnız adam bir sonraki durağa gelindiğinde iniyor. Kapılar kapanıyor arkasından. Teşekkürleri hâlâ içeride, bizimle birlikte seyahat ediyor. Kimse 25 cent vermemiş, kimse 50 cent vermemiş. Kimse yüzüne dikkatli bakmadan gitti bak, kalabalığa karıştı bile. Çok kalabalık her yer, herkes her yere dağılmış gibi ve bizi biraraya getirecek hiçbir şey yok gibi sanki, dünyada yalnız kalmışız gibi.

Anonslar, ayak sesleri, frenlerin sesi. Herkes hareket ediyor. Sonra zaman kayıyor sanki. Neden olduğunu bilmiyorum. Her şey yavaşlıyor benim için birdenbire.

Çaprazımızda duran adama bakıyorum. Bir vagondaki diğer insanlara, bir telefonuna bakıyor. Bir arkadaşım geliyor aklıma. Bacaklarını açarak oturan herkesin fotoğrafını çekip, story atan arkadaşım. Eminim bu adamın şu halinin fotoğrafını çekemezdi. Çünkü adam etrafındaki herkesin ne yaptığını görüyor, kaydediyor sanki, yürüyen güvenlik kamerası gibi. Adam kimsenin daha sorgulamadığı bir şeyleri sorgulamış da cevaplarını biliyormuş gibi etrafına bakıyor. Çok iri birisi. Empati kurmaya çalışıyorum. Aklıma ucundan kopara kopara yarısını yediğim baget geliyor. Dev bir bagetin yarısını kuru kuru yedim. Duygusal bir açlığı mı var acaba diye düşünüyorum. Yemek değil de duygularımızı yiyormuşuz ya. Bu sefer ben onun güvenlik kamerası oldum sanki? Muhtemelen onun hayatında düşünmediği şeyleri düşünüyorum. Japon bir adam. Acaba sumo güreşçisi mi? Belki de çok meşhur bir güreşcidir, evinde madalyalarının arasında geziyordur. Görmediğimiz madalyalar var hepimizin omuzlarında. Kendimizi bir şey sanmamıza yol açan madalyalar. Herkes kendisini çok iyi sanıyor ya.

Solumuzda yaşlı bir kadın duruyor. Eli göğsüne gidiyor. Sadece bir an için. Bir şey titriyor sanki içinde. Ağrı mı? Korku mu? Nefes alıp vererek geçiriyor. Etrafa bakıyor ama kimseyi görür gibi değil. Çantasını düzeltiyor. Sonra ceketinin omzunu düzeltiyor. Durakların yazdığı dijital tabelaya bakarak, one two three four five six diye sayıyor. Sonra ‘seven’ diyor kendi kendine. Yedinci durakta inecek. Daha yolu var. Direğe daha sıkı tutunuyor. Parmak eklemleri beyazlaşıyor. İçinde bir şeyler tuttuğu için göğsünü tutuyor. Bir şeyleri bastırıyor. Nefesi hızlanıyor, kısalıyor. Kimse fark etmiyor.

Tren bir sonraki durakta duruyor. İnenler, yeni binenler. Boş yer yok. Vakit yok, hızlı olmamız lazım. Bizim inmemiz gerekiyor. Bay bay yaşlı kadın, bay bay Sumo’cu bey. Köpekli kız bizimle iniyor. O saçlarını savura savura telefonundaki mavi ekrana bakan kız da bizimle iniyor. Herkes birbirinin havasını soluyor. Ve herkes yalnız. Mükemmel biçimde yalnızız. Elimizde avucumuzda kalan tek şey telefonlarımız. Her şeyimizi ama her şeyimizi bilen bir tek onlar kaldı. Kaç adım yürüdük, evde neler eksik, bankada ne kadar paramız var, yükselen burcumuz ne diyor, mahallemiz, evimizin adresi, kardeşimiz, kardeşimizin kedisi, fotoğraflardan tanıyor kediyi.

Hemen abone olun

Durakta indiğimizde zaman geri geliyor, ses geri geliyor. Başka insanlarla, beraber yalnız olmak için duraktan caddeye çıkan merdivenleri tırmanıyoruz. Herkes hareket ediyor. Bir yere varıcaz ama neresi belli değil. Williamsburg’deki kitapçıya mı gitsek diyorum. Şahane dergiler getiriyorlar, biraz sayfalarını çeviririz, biraz etrafımızdakilerle yeni çıkan kitaplardan konuşuruz. Strangers’ı okudunuz mu diye sorarım etrafımdaki kadınlara. Sadece kadınlarla konuşulacak bir kitap sanki ama aldatılıp yarı yolda bırakılan erkekler de okusa keşke. Bu bir yolda bırakılma hikayesi. 30 senelik evliliğin ardından, bir kadının üç çocukla ve bir köpekle baş başa kalma hikayesi. Beraber ama mutsuz insanların hikayesi. Hepimizin başına gelebilir. Covid zamanı yaşanan, gerçek bir hikaye. Belle Burden’ın kitabı. Bir Oprah Winfrey kalmıştı tavsiye etmeyen, o da etti, tam olduk. Fakat kitapçıya yürürken bir şey oluyor. Üzerime bir şey düşüyor. Saliseler içinde aklımdan bugünden sonra bir daha yürüyememe ihtimali geçiyor. Çünkü düşen şey belime doğru düştü, dengemi koruyamadığım için, ben de düşüyorum, biri kolumdan hızla tutuyor. Bakıyorum, Murat beni tutan. Aaa ne oldu anlayamadım diyorum. Bu sefer başka saniyeler geçiyor, kendimizi toplu bir düşüşün içinde buluyoruz. Benim üzerime düşen kadın, kadını da tutmaya çalışan kocası, Murat, ben, dördümüz birbirimizi tutmaya ve ayağa kalkmaya çalışıyoruz. Ne oldu anlayamadım diyor kadın da. Ben de diyorum. Bir anda ayağı takılmış ve düşmüş. Dördümüz birden ayaktayız şimdi. Teşekkür ediyor, god bless you diyor. Az evvel evsiz çocuğun sözleri peşime takılmış metrodan benimle beraber geziyor gibi.

Bir su almam gerek diyorum. Böyle anlarda, kontrolü yitirdiğimi düşündüğüm anlarda, o saliseler içinde panik atağım tutuyor. Elimde değil. North 7 Deli’de sıra beklerken, bir elimde su şişesi, bir elimde telefonumla dururken, aydan yeni fotoğraflar düşüyor telefonuma. Nasa’dan paylaşmışlar. Ne kadar güzel çıkmış dünyamız. Hep beraber toplu tek fotoğrafımız, yıllar sonra. 1972’de de çekilmişiz, ben o zamanki fotoğrafta da varım. Ne büyük şans diyorum. Soluk mavi nokta. Dünyamız.

Halbuki az evvel öleceğimi düşünüyordum, şimdi ayın fotoğraflarına bakıyorum. Ne panik kalıyor ne atak. Beraber ama yalnız tek fotoğrafımız.

Carl Sagan yazmış:

Bu uzak bakış noktasından bakıldığında, Dünya pek de özel bir ilgi odağı gibi görünmeyebilir. Ama bizim için durum farklıdır. O noktayı bir kez daha düşünün. İşte orası burasıdır. Orası evimizdir. Orası biziz. Üzerinde sevdiğiniz herkes, tanıdığınız herkes, adını duyduğunuz herkes ve gelmiş geçmiş her insan yaşamını sürdürmüştür. Sevinçlerimizin ve acılarımızın toplamı; binlerce kendinden emin din, ideoloji ve ekonomik öğreti; her avcı ve toplayıcı; her kahraman ve korkak; medeniyetin her kurucusu ve yıkıcısı; her kral ve köylü; her aşık genç çift; her anne ve baba, umutlu çocuk, mucit ve kaşif; her ahlak öğretmeni, her yoz siyasetçi, her “süperstar”, her “yüce lider”; türümüzün tarihindeki her aziz ve günahkar işte orada —bir güneş ışığı huzmesinin içinde asılı duran o toz zerresinin üzerinde— yaşamıştır. Tüm o generaller, tüm o imparatorlar, tüm o tanrı adına dökülen kan, tüm o yıkılan medeniyetler — hepsi bu noktanın üzerinde oldu. Tarihimizin tamamı. Sevdiklerimizin tamamı. Sandığımız her şeyin tamamı.

Bu fotoğrafa uzun uzun bakıyorum. Sadece bir saniye bakılacak bir kare değil. O mavi küreye, etrafını saran karanlığa, bulutların altında kalan kıtalara. Hiçbir sınır görünmüyor oradan. Hiçbir bayrak. Hiçbir duvar. Sadece bir gezegen, ince bir atmosfer tabakasıyla sarılmış, uzayın ortasında yalnız, sessiz, dönen bir şey.

Şimdi tam şu anda, bu gezegenin üzerinde neler oluyor? Biri trafik sıkışıklığında sinirden direksiyona vuruyor. Biri iş toplantısında küçük düşürüldüğü için evine sinmiş oturuyor. Biri sosyal medyada başkasının tatil fotoğraflarına bakıp kendi hayatının yetmediğini hissediyor. Biri yıllardır taşıdığı bir kırgınlığı hâlâ içinde saklıyor. Biri kredi kartı borçlarını, diğeri çıkacak tahlil sonuçlarını, ötekisi çocuğunun yeni çıkan dişleri yüzünden ağladığını, bir müdür kendini çok önemli sandığı için ‘onların içinden geçicem’ diye evde kendi kendine söylenirken ekiplerine atacağı bir sonraki e-mailinin tonunu düşünürken, bir başkası çok önemli sandığı bir şey için çok önemli sandığı başka birine çok önemli sandığı bir şeyi söylüyor. Herkes bu hep beraber çektirdiğimiz fotoğrafın içinde o mavinin içinde bir yerde, gözle görülmeyecek kadar küçük. Bir toz zerresi.

Sabah kalktığımızda içimizde taşıdığımız o şey, o ağırlık, o endişe, o çözülemeyen düğüm ne kadar yer kaplıyor o fotoğrafta? Hesaplayalım. Ben, şu anda masamın başında, bu binanın içinde, bu şehrin içinde, bu ülkenin içinde, bu kıtanın içinde, bu gezegenin üzerine, bu güneş sisteminin içinde, bu galaksinin bir kolunda, gözlemlenebilir evrenin milyarlarca galaksisinden birindeyken, büyük dertlerimin küçük zaferlerimin bu koordinatlar arasında yeri nerede?

Borges bir hikâyesinde şöyle bir labirent tarif eder. Labirentin içinde kaybolan adam çıkışı arar, arar, arar, döner durur, her yol onu aynı yere getirir. Ta ki yukarıdan baktığında labirentin aslında çok küçük olduğunu görür. Sadece içindeyken sonsuz görünüyordu. Gündelik hayat da böyle. İçindeyken labirent. Dışarıdan bakınca bahçe.

O fotoğraftaki dünyaya bir daha bakıyorum şimdi. İçinden geçtiğimiz hayat bir labirent, dışardan bakınca soluk mavi bir nokta. Tatlı dünyamız. Ve biliyoruz. Bu an geçecek. Sonraki de. Her şey geçecek. İyi olanlar da, ağır olanlar da. Sorular olacak, cevaplar gelecek. Yanlış kapılardan girip doğru salonlara çıkacağız. En iyi hikayelerimiz bir reddin hemen arkasından başlayacak. Dünyanın tepesine çıkmalıyız. Her şeye bir daha bakmalıyız. Oradan bakınca ne kadar küçük görünüyor her şey. Taşıdığımız kırgınlıklar, sıkıştığımız köşeler, büyük sandığımız korkular. Henüz yazmadığımız sayfalar var, henüz tanımadığımız insanlar, henüz görmediğimiz şehirler, henüz duymadığımız bir söz bizi ağlatacak, bir şarkı bizi kaldıracak yerden. Her şeye bir daha bakacağız.Bu gezegenin üzerinde, bu kısa ve tuhaf ve güzel hayatı yaşayacağız. Alone together. Beraber ve yalnızız. Yaşayalım gitsin. Thank you and God bless you.

Tahsin Amca’nın Nazilli’deki evine gazeteciler gelmiş, röportaj yapacaklar, Nazilli’de insanlar nasıl bu kadar sağlıklı ve mutlu ve uzun ömürlü oluyorlar diye soracaklar, buldukları sırlarla büyük şehre dönecekler. Kimse kimselere ufak yerin formülü büyük yerde tutmaz, Japon’un pirincini Ortadoğu’da pişirirsen dişini kırar demediğinden bu sır, formül ar…

Read more

bu hayat. hayatlarımız bitip gittiğinde her şey yarım kalacak. gözlüğümüz banyoda, hırkamız bir sandalyenin arkasında; yarısı yazılmış bir mektup, pulu yapıştırılmış ama gönderilmemiş bir kart, yarım kalmış bir kitap, yarım kalmış bir bardak kahve, yarım kalmış bir örgü, yarım kalmış bir film. bitirememişiz; telefon çalmış, kapı çalmış. yemek masası toplanacakmış, çamaşırlar birikmiş, ütüler dağlar tepeler olmuş. yazlık kışlık yapılacakmış. kitabın arasında bir ayraç duracak ya da bir market alışverişinden kalma bir fiş. zeytinyağının ne kadar pahalandığını da kestiremiyorsun artık. marketten pırasa almışsın, bir şişe süt, bir şişe zeytinyağı, biraz kırmızı biber, biraz yeşil biber, taze soğan…

“Pırasa da soğan ailesindendir,” diyen kadınla markette ettiğin sohbet bile yarım; çünkü acelen vardı, çünkü eve yetişiyordun, çünkü tamamlanacak işler vardı. tamamlayamadan yatmıştın ya o gece; “sabah bitiririm,” demiştin. bitmemiş notlar, yarım bırakılmış taslaklar… taslak00, taslak01, taslak00111, taslakSON, taslakSON11.

bir de cevap vermediğin mesajlar var. artık her mesaja koştur koştur cevap vermiyorsun, nihayet bunu öğrendin. sana bunu öğretenlere şükret mesela. “seni iki dakikaya arıyorum” deyip telefonunu açmayan; seni aramayalı üzerinden iki yıl dört ay sekiz gün geçmiş arkadaşlıklar. arkadaşlık diyorsun bak hâlâ. inanılmaz bir saflık düzeyi. mesela buna da şükredebilirsin: bu saflığa, bu denyoluk boyutuna. sendeki saflık organik köy yağlarında yok, ciddiyim. bak mesela, onlara kırgınlığın bile yarım kalacak sen buradan giderken. sen uçağa binip binip evine dönüyorsun ya; derin bir nefes alıyorlar arkandan. “bu sene de yuttuk o yaptığınız ölü taklitlerini.” hiç rolden çıkmayın, bayağı iyisiniz. kendall roy kadar iyi. duydum; hâlinizi hatırınızı soranlara “n’olsun ya, memleket gibiyim,” diyormuşsunuz. memlekete tam olarak baksanız “memleket gibiyim” demezsiniz. ya da sizin memleket normandiya. şimdi yarım kaldıklarıma bakıyorum da. bak mesela, tam bir şeye zıvanadan çıkacakmışım, o bile yarım kalmış. yarısı bitmiş bir hayatın üzerinde tozlar birikmiş. hepimiz ama hepimiz buradan tamamlanamadan gideceğiz. neyse ki. buna da şükrederiz biz. sonrası biraz yara kabuğu, biraz kuş tüyü. bir şükür listesi.

bugün burada şükran günü. bu satırları okuyanlara, her şeyin farkında olanlara, yutmayanlara. kimsenin teşekkür etmediği, kimsenin fark etmediği bütün görünmez emeklere. vazgeçmeyi bilip yine de vazgeçmeyenlere. bitti denilen yerden başlayanlara. kökleri kesilmiş gibi duran ama içten içe yeniden filizlenenlere.

bir arkadaşımın kızı gibi başlayayım şükür duasına: bütün oyuncaklarına, dünyadaki bütün unicornlara, santa’yı evlerine kadar getiren geyiklere ve bu seyahate küçük oldukları için katılamayan yavru geyiklere… hatta yatağındaki yastıklara, annesinin babasının arabasının lastiklerine kadar teşekkür etmişti duasında. bir de bizi doğduğundan beri tanıdığı için, dört yıllık hayatına şükretmişti. ben de onun gibi şükran doluyum binlerce şeye. artık sahip olduklarımdan ziyade sahip olmadıklarıma da şükrettiğim yaştayım ki buna da şükrediyorum her gece.

allahım. her başıma gelende anladığım şu. sen de beni unutmamışsın. gerekmediği zamanlar fazla, tam gerektiğinde eksik bıraktığın için şükür. eksildikçe çoğaldığımızı öğrettiğin için. herkese alabileceği kadar su vermem gerektiğini (çiçeklere bile) hatırlattığın için. yürürken dizlerimizin titrediği ama yine de yürüdüğümüz bütün yollar için şükür. dertlerle yatırıp sabahına dermanlarla çıkardığın geceler için. bazen hiç konuşmadan anlaşabildiğimiz, bazen de konuşa konuşa kopardığımız dostluklar için.

her bir vedanın içimize bıraktığı o küçük boşluk için, boşluk büyüdükçe kalbimizin başka şeylere yer açtığı için şükür. unuttuğumuz mesajlara, cevaplayamadığımız aramalara, yarım bırakılan taslaklara şükür; bizi tam olmanın ağırlığından kurtardığı için.

bizi zaman zaman inciten insanlara da şükür, çünkü kalbimizin yerini en çok onlar gösterdi. ve de her şey bitiyor sanırken içimizde bir kuşun hâlâ kanat çırpmasına şükür. bizi hayatta tutan o küçük şeylere şükür. sonra… bir gün toza dönüşeceğimizi bilirken bile şükür. bu eksik, yamuk, yanlış, yarım hayata. bizi buraya getiren bütün kırılmalara.

sonra… beni bugünlere dayanmamı sağlayan bazı kadınlara şükran doluyum. maya angelou’ya şükrediyorum; sesiyle dünyayı eğip büküp yeniden kurduğu, göğsümüzde yankılanan o büyük cesaret için. toni morrison’a şükrediyorum; kelimeleri bir ağırlık topu gibi kalbimize bıraktığı ama bizi yine de hafiflettiği için. clarice lispector’a şükrediyorum; kırılganlığın nasıl da keskin bir ışık olduğunu fark ettirdiği için. georgia o’keeffe’e şükrediyorum; çiçekleri devasa bir evrene çevirip herkesin gözüne soka soka büyüttüğü için. louise bourgeois’ya şükrediyorum; kederi heykel yapıp karşımıza dikip “bak, bu da sensin” dediği için. atölyesi olmayan, yazı yazacak masası olmayan ressamlara ve yazarlara da şükrediyorum. boyalarını mutfak masasında karıştıranlara; kimsenin sergisine gitmeyip her gün bir renk daha keşfedenlere. sığınaklarda birbirine ve çocuklarına sarılan kadınlara şükrediyorum. hâlâ dayandıkları için. sabah olduğunda yeniden hayata karışan kadınlara şükrediyorum. sessizce yıkılıp kimseyi rahatsız etmeden doğruldukları için. içlerinde biriken denizlerin dalgasını kimseye taşırmadıkları için.

bir de şükretmediklerim var. acıya bakıp “bana dokunmuyor” diye yoluna devam edenler, birinin yasıyla karşılaşınca gözlerini kaçıranlar, utancı bile taşımayanlar.
başkalarının felaketinde kendi konforunu bozmamak için kulaklarını pamukla tıkayanlar. vicdanını yalnızca kendi mahallesine yetecek kadar küçük tutanlar.
aynı gökyüzünün altında yaşayıp, başkasının bulutuna bakmaya üşenenler.
şiddeti kader, eşitsizliği fıtrat, ölümü normal sayanlar. sadece mutlu hikâyelere alkış tutanlar. bir şey yapmak ellerinden gelmezmiş gibi davranıp aslında hiçbir şey yapmamayı seçenler. bir başkasının ateşinde ısınmaya çalışanlar. sizinle hesaplaşacağımız günü bekliyoruz. orada yarım kalmış bir hesap var. bir gün bizim de güvendiğimiz dağlarda çiçekler açacak. amin.

romalılar ona october dedi, sekizinci ay. bizim takvimlerimizde sonradan onuncu aya taşındı. onlar çoğu insanın unuttuğunu biliyordu: sonbaharın ortası kendine has bir berraklık taşıyordu. başlangıçlardan değil, bitişlerden gelen bir ağırlık. açılmaktan değil, kapanmaktan doğan bir ciddiyet. ekim. ışıkla karanlık arasında. bollukla kıtlık arasında. olan…

Read more

her ülkenin bir sait faik’i olmalı. buranın vardı, öldü. paul auster anlatıyordu amerika’nın insanını, her zaman sıradan olanın içindeki derinliği göstererek anlatıyordu. kahramanları devrimciler değil, kaybolmuş adresleri arayan, tesadüfen hayatının yönünü değiştiren sıradan insanlardı. çoğu zaman yalnız, çoğu zaman kırılgan insanları anlatıyordu. aust…

Read more

Baştan yazayım. Bu bir futbol yazısı değil. Dün oynanan Fenerbahçe-Trabzonspor derbisinden, verilen yanlış kararlardan, iptal edilen golden, verilen kartlardan da bahsetmeyeceğim. 1-0 biten bir maçtı. Futbol merakınız yoksa bilmeniz gereken bir durum da yaşanmadı aslında. Fakat maçtan sonra çok kritik bir şey yaşandı. Trabzonspor’un hocası Fatih Tekke’nin basın toplantısı son yılların en acayip konuşmalarından birine şahit oldu.

Ben maçlardan ziyade maç öncesi ve sonrası yapılan basın toplantılarına bayılıyorum. O hiçbir soru sorulmadan pas geçilen Anadolu kulüplerinin hocaları, ‘Soru var mı?’, ‘Yokmuş hocam’ anının utançları, zaman zaman yabancı hocalara ‘Bak biz neler biliyoruz, neler görüyoruz’ tonunda sorulan yedi dakika süren uzun analitik sorular, hatta genelde sorulamayan ve sorulmayan sorular, hocaların bir maçın ardından nasıl bir yorgunluk içinde nasıl bir ruh hali içinde olduğunu, onların da insan olduğunu unutturan sorular, sorular sorular. Az buz da değil ülkeye dair, mesleğe dair, spor muhabirliğine dair çok işaret fişeği barındıran anlar. Muhabirlerin durumu için kolay demiyorum. Herkes biliyor hepsinin ne şartlarda çalıştığını. En azından ben biliyorum. Ama işte yine çok ama’lı, virgüllü konular. Neyse. Bunlar başka konular. Derinlere dalmayalım.

Hoca geldi. Fatih Hoca’dan bahsediyorum. Sitemli, efkarlı, keyfi kaçmış. Çünkü haksızlığa uğradı. Hiç ağlamadı, sızlanmadı. Kendine, diline, aklına çok hakim bir hoca olduğundan yine tam bir Fatih Tekke gibi konuştu. Ve ne yaptı etti konuyu iyi insan olmaya getirdi. Bilmem kaç kişinin aklına, kalbine uğradı sözleri.

Lakin bir futbol adamının maçtan sonra “iyi insan olmak” üzerine konuşması, aslında ülkenin içinde bulunduğu halin özeti. Fatih Tekke’nin Fenerbahçe karşılaşması sonrası yaptığı açıklamalar, hakem kararlarından çok daha öteye geçti. Çünkü mesele yalnızca sahadaki adalet değil, ülkenin genelinde kaybolmuş olan adalet duygusu. Bir futbol adamının ağzından “iyi insan olmak” sözünü duyduğunuzda, mesele artık futbol değildir. Fatih Tekke’nin Fenerbahçe maçı sonrası yaptığı açıklamalar tam da bu yüzden sıradan bir basın toplantısı değildi. Kaybedilmiş ya da kazanılmış bir maçın değil, kaybolmuş bir güvenin, yitirilmiş bir adalet duygusunun serzenişiydi.

Tekke, hakemlerin önce “iyi insan” olması gerektiğini söyledi. ‘Hakem, hâkim, hekim… Hepsi aynı kökten gelen kelimeler’ dedi Fatih Tekke. Zira hepsi bir başkasının hayatına dokunan, karar veren, yön tayin eden makamlar. Kuralların kâğıt üzerinde sorunlu olmadığını, ama işleyişte büyük çarpıklık olduğunu vurguladı. Ve bu cümle, kimbilir belki de Fatih Tekke bunları öyle hesap kitap yapmadan dediyse de az evvel üç puanı bıraktığı ama çok daha fazlasını kazandım kimse merak etmesin diye ayrıldığı sahadan çok daha geniş bir alana sesleniyordu.

Çünkü mesele yalnızca iptal edilen bir gol değildi, mesele taç atışlarına bile karışan, her şeyi VAR’a sormadan karar veremeyen bir hakem meselesi değildi. Mesele, artık her türlüsüne ve her alanda maruz kaldığımız, hepimizin gözünün önünde iptal edilen adalet duygusuydu. Futbolun kalbindeki güvensizlik, ülkenin damarlarına çoktan yayılmış durumda. Tekke’nin çıkışı, “futbol oynanmıyor” sözünün ötesinde bir şeydi.

“Hakemler önce insan, iyi insan nasıl olmasıyla ilgili bu toprakların kendine ait öz değerleriyle harmanlanmış olması. Hakem, hekim, hâkim; hepsi aynı kökten geliyor. Hepsi bir hayata, birilerinin hayatına çok ciddi etki ediyor. Dolayısıyla oradaki adalet kavramı, çok önemli. Hakemler insan hata yapabilirler. Evet. Hakemler iyi insan olmalılar. Futbolcular, antrenörler de iyi insan olmalılar. Bence iyi insan olma problemi var. Kurallarda problem yok. Kuralların işleyişinde problem var. Cesaret bunlardan bir tanesi. Merhamet önemli. Bunlar bu ülkenin değerleri değil mi?” diye soruyordu Fatih Tekke.

Fatih Tekke’nin serzenişi bu yüzden kıymetli. Çünkü bir futbol adamı, oyunun sınırlarını aşarak ülkeye dair konuştu.

“Kurallarda sorun yok, işleyişte var” diyordu Tekke. Hoca elbette alıp da buradan siyasi bir yorum devşirilsin diye etmedi bu cümleyi, ancak bu cümle siyasetten yargıya, bürokrasiden medyaya kadar her köşe başını tarif ediyordu. Yasalar kitaplarda yazılı. Anayasa hâlâ orada duruyor. Yönetmelikler, mevzuatlar kâğıt üzerinde kusursuz görünüyor. Ama mesele, bu kuralları uygulayan ellerin niyeti, ahlakı ve cesareti. Tıpkı sahadaki hakem gibi.

Bugün Türkiye’de sorun futbolun değil, sistemin sorunu. Çocuklara merhameti öğütleyen bir kültürden geliyoruz; ama merhameti güç sahiplerinde bulamıyoruz. Cesaret bu toprakların en büyük hikâyelerinden biridir; ama cesurca doğruları söyleyenler ya işinden oluyor ya da mahkeme kapılarında sürünüyor. Fatih Tekke’nin sesi aslında sadece futbolseverlere değil, ülkenin her vatandaşına ulaşıyor. “Hakemler iyi insan olmalı” derken, aslında “yönetenler, karar verenler, bu ülkenin kaderi üzerine söz söyleyenler iyi insan olmalı” diyordu. Çünkü iyi insan yoksa iyi sistem de yok. İyi sistem olmayınca, kurallar yalnızca vitrin süsü.

Ve belki de en can yakıcı olan şu: İyi insanın eksikliği, yalnızca futbolda değil, siyasette, ekonomide, gündelik hayatta da karşımıza çıkıyor. O yüzden bu serzenişi yalnızca bir maç sonu öfkesi ya da sitemi olarak değil, ülkeye dair bir çıplak hakikat olarak okumak gerekiyor. Bir futbol adamı, belki siyasetin söyleyemediğini söyledi: ‘Sorun kuralda değil, insanda.’ dedi.

İşte o yüzden bugün asıl sorumuz şu olmalı: Bu ülkede kurallar değil, insanlar değişmeden hiçbir şey düzelir mi?

Siz kendinize soruyor musunuz? Gün içinde, gün biterken, aylar geçerken, yıllar devrilirken?

İyi bir insan mıyım? İyi bir evlat mıyım? İyi bir anne baba mıyım? Teyze miyim hala mıyım amca mıyım dayı mıyım? İyi bir eş miyim? İyi bir dost muyum? İyi bir sırdaş mıyım? İyi bir hoca mıyım? Mesela kendini iyi öğretmen sananlar kendilerine akşamları eve dönerken şunu soruyor mu: Çocuklara bugün hayatları boyunca akıllarında kalacak ne öğrettim diye? Yoksa ahkam kesmeye, çocukların kalbini kırmaya devam mı? Ya da apartmanlarınıza girerken soruyor musunuz iyi bir komşu muyum diye? İyi bir arkadaş mıyım ya da? İyi bir doktor muyum? İyi bir polis miyim? İyi bir bakkal mıyım? İyi birisi miyim özetle? İyi birisi miyim canlılara, cansızlara?

İyice düşünün. Yoksa düzen böyle, iyiliğin de bir ödülü yok, kimse de teşekkür etmiyor nasılsa, o zaman vur gitsin, artık herkes kadar kötü müsünüz siz de? Merhamet, cesaret ve adaletle ilgili bir kez daha düşünelim derim ben de. Bir parça merhamet ve cesaret olursa adalet de koşa koşa gelir nasılsa. O bırakmaz arkadaşlarını orada.

İnsanlar bir zamanlar bir şeyleri düşünmeden bilirdi.

Hangi bitkilerin acıyı hafiflettiğini, fırtınaların yaklaştığını sadece bulutların hareketine bakarak, kırılan şeylerin nasıl onarılacağını, hangi meyvelerin çocukları doyurmak için güvenli olduğunu ve hangilerine asla dokunulmaması gerektiğini bilirlerdi. Şimdi insanlar, ne zaman uyumaları, ne zaman ne yiyeceklerini söylemesi için yabancılara para ödüyor. Modernleşmenin bedeli, bu bilme hâli kayboldu. Bir anda da olmadı bu, bilgiyi parça parça kaybettik. Kafa karışıklığından geçinenlerin sayısı arttı, onların sattığı tavsiyelerle kadim bilgiler takas edildi. Bir zamanlar depresyon diye bir kelimeye gerek yoktu. Haberimiz yoktu. Tıpkı merkür retrosu gibi uzaklarda bir yerde duruyordu. İçimiz daralınca hayra çıksın diye beklemeyi öğretmişlerdi. Bir de ‘sıkı can iyidir, çabuk çıkmaz’ derlerdi, otururdun aşağı.

İş ve yaşam dengesi diye bir şeyden söz edilmezdi, çünkü iş zaten yaşamın içindeydi. Komşular birbirine muhtaçtı, çocuklar mantı doldurur, bezelye ayıklarken, ananesinden babanesinden ailenin seceresini öğrenirdi. Annenin babanın sır diye sakladığı anneannenin gündelik mezesiydi. Ballandıra ballandıra anlatırdı ailede kimin hangi herzeleri yediğini. Çocuklar bir zamanlar yaşayarak öğrenirdi. Anneanneleriyle yemek yapar, dedeleriyle çivi çakar, büyük çocukların peşinden giderek çocukluklarının bahçelerinde, sokaklarında, ormanlarında gezinirdi. Elmayla sayı sayarak matematiği, alışveriş listeleri ve aşk notları yazarak yazıyı, her öğleden sonra aynı duvara düşen gölgeleri izleyerek bilimi öğrenirlerdi.

Mesela, “Verimlilik” diye bir kelime yoktu, insanlar mevsimlerle birlikte hareket ederdi, onlara karşı değil. Unutma sessizce gerçekleşti, herkes meşgulken usulca gelen bir sis gibi. Her şey uzmanlarla başladı, bir zamanlar herkesin bildiği şeylerin sadece küçük bir parçasına odaklanan insanlarla. Sonra bu uzmanlar otoriteye dönüştü, otoriteler yasalara. Ve her köyde var olan sade bilgelik başkalarının mülkü hâline geldi.

Tohumlar, şirket camlarının ardında saklanan entelektüel mülkiyetlere dönüştü. Su, parası olanlara satılan bir mala dönüştü. İnsan dikkati, datalara bölünüp en yüksek teklifi verene açık artırmayla satıldı. Bir zamanlar insanları yaşatan şeyler, şimdi onları bağımlı kılacak şekilde yeniden tasarlandı. Bir zamanlar hayata tutunmayı kıymetli bulan insanlar şimdi ofis masalarına, title’larına tutunuyor, ruhlarını tüketen ama bir başkasını zengin eden işlerde bir ömür tüketiyorlar.

İnsanlar bir zamanlar yemeği şifa olarak, yürümeyi zorunluluk olarak, hikâye anlatmayı eğitim olarak görürdü. Dinlenme çalışmanın bir parçasıydı, kutlamalar da yaslar kadar gerekliydi, birlikte olmak nefes almak kadar önemliydi, uyku karanlıkla gelirdi, güneşten korkmadığımız zamanlardı. Yemekler acıkınca yenirdi, yalnız değil. Ama unutmak, unutturmak ‘kârlı’ geldi. İnsanlar kendi bakımlarını nasıl yapacaklarını unutunca, birileri onlara bakım satabildi. Kendilerini eğlendirmeyi de unuttuklarından, birileri onlara eğlence sattı. Düşünmeyi unuttuklarından, birileri onlara inanç sattı. Bir zamanlar ailenin büyüklerinden geçen insan bilgeliğinin her bir parçası, bir hizmete, bir ürüne, bir markalanmış çözüme döndü.

Bir vakitler bu dünyada yangınlara, sellere, kıtlıklara rağmen hayatta kalan insanlar vardı, kişisel gelişim seminerleri, uyku takip cihazları, oksijen tüpleri, zayıflama iğneleri yoktu, dijital terapiler yoktu, herkes neyin önemli olduğunu biliyordu, birbirleriyle nasıl yaşanacağını, toprakla nasıl uyum içinde olunacağını, diğer insanları sıcak, güvende ve tok tutmanın anlamını biliyorlardı. Onlar, modern insanların tanıyamadığı bir bilme hâline sahipti. Karanlıkta, sessizlikte oturmayı biliyorlardı, bilge ve nazik yetişkinlere dönüşen çocuklar yetiştirmeyi de biliyorlardı, kahkahalarla şarkılar onların yürüdüğü yollarda da duyuldu. Bugün insanların yürüdüğü yol, unutmanın kârını görenler tarafından döşendi. Her sabah milyonlarca insan içlerinde sessiz bir sızıyla, bir şeylerin eksik olduğu hissiyle uyanıyor. Ne yılda çıkılan üç beş tatil, ne hükümetin açıkladığı perşembeden pazartesiye izne eklenen köprüler, ne fakirin ‘tatili’, ne zenginin ‘kaçamağı’. Mümkün değil artık o boşluğu doldurmak, o yarayı iyileştirmek. Çünkü toprakla, mevsimle alakası olmayan problemler için çözümler satın aldık, paramızla rezil olduk bir kere. Ve eksik olan şeyin bilgi olmadığını, bilmek olduğunu kimse söylemedi. O evlerde raflarda duran dizi dizi ansiklopedilerin yerini boşuna mı İKEA’dan süs mumları aldı? Bir mum ışığı kısıklığında telefonlarımızla baş başayız uzun zamandır.

Halbuki bir zamanlar sağlığın harekette, uykuda, güneşi hatırlayan yiyeceklerde olduğunu, mutluluğun, yakınındakilere faydalı olmaktan ve seni tanıyan insanlarla yaşamakta olduğunu biliyorduk biz de. Bu bilme hiçbir zaman kaybolmadı, sadece insanlar unutsun diye tasarlanmış sistemlerin altına gömüldü. Çünkü nasıl yaşanacağını hatırlayan, bilen insanlar kontrol edilemez.

Başka yollar bulmalıyız, bulanı bulmalıyız. Bu yangını söndürmek için başka ateşilerin etrafında bir araya gelmeliyiz, hatırlamanın, direnişin, hayal gücünün ateşleri etrafında. Bizi köklerimize bağlayan eski yolları, bizi ayakta tutan hakikatleri, çöküşün içinden utançla, vicdan azabıyla değil, onurla yürümemizi sağlayabilecek direniş yollarını bulmalıyız. Bir başkasının gelip bizi kurtarmasını bekleyemeyiz. Gelmeyecek! Birbirimizi ancak biz kurtarabiliriz. Unutmamayı seçerek, yalnız olmadığımızı, ayrı olmadığımızı, güçsüz olmadığımızı hatırlayarak.

Subscribe now

Hayatta her şey geçiçidir, gelir ve geçer.

Ve şans eseri diye bir şey yoktur. Gökte gezen yıldızlar dahil hiçbir şey başıboş değildir ve tesadüf diye bir şey yoktur.

İnsan bir şiire, bir şaire bir mevsim geçişinde, kuşların geri gelişinde, doğduğun mevsime uzak bir ayda, bir misafirlikte, bilmediğin bir evin kütüphanesinin rafları arasında sayfaları kıvrılmış bir kitaba denk geliyorsa, içinde bir yerde iyileşmeyi bekleyen bir yer olduğundandır.

30 yıldır karıştırdığı iksirini, uzak dağların eteklerinden topladığı otları, dağ keçilerinin inadıyla karıştırıp, bir barbarla bir medeninin yanında yedi köy, yedi kapı gezdirmiş, yedi kilit açtırmış, yedi kapı süprüntüsünü tütsülemiş merhemini öyle hazır etmiştir. Öyle bir ilaç verir ki, nasıl iyileştiğini anlamazsın.

Tesadüf diye bir şey yoktur. Ne seçtiği kelimeler, ne yürüdüğü yollar, ne yaşadığı aşklar, ne terk etmeleri, ne kavuşmaları, ne gördüğü denizler, ne başını okşayan rüzgarın ismi, ne denizin tuzu rastgeledir. Kirasını, faturasını ödemediğin bir evde düştüğün o uykuyu, çoktan ölmüş gitmişlerle kendini bir masada, derin sohbetler edip, sularda yüzdüğünüzü gördüğün o rüyayı, en yorgun olduğun, canının en yandığı, umudunu, gururunu kaybettiğini sandığın anda bir cümlesiyle gelir sana devranın dönme ihtimalini hatırlatır. O misafirlikte, üstüne usulca gelip örtülen o battaniyelerin nezaketinde kitaplar yazar.

Kendi gibi incecik kitaplar yazması da tesadüf değildir.

Toprağa girmeden evvel defalarca öldüğünden yaşamı hatırlatır, betonları, hızlı trenleri katar satırlarına, ağaçları, adaleti, kadınları, çocukları, denizi, rüzgarları, hayvanları, narların olgunlaştığı mevsimi, taşın sabretmekle çatlamayıp köşelerini yuvarlattığını, rüzgarın estiği sabahların sesini, iki kişilik sessizlikleri, sık sık camdan dışarıya bakmayı, ödünç baharları, borç harç içinde kurulan sofraların bereketini, silkinti otunun kerametini, kedilerin ayışığında mırıldanmasını, küçük eşeklerin yıldızları örtündüğünü, hayatlarımızın birbirine dolanan hayallerimizden ibaret olduğunu, hepimizi uykusuz bırakan hidrofor gürültüsünü, her yerde karşımıza çıkan çömelmiş adamları, memleketi anlatır.

Ölmek bir yok oluş değilse, öldüğümüzde yedi kat gök geçip gideceksek, o bizden evvel yedi kat gök kubbeyi dolaşandır.

Çöllerde rüzgarlarla savrulan çalıları, balkonları ve fesleğenleri, uçurumları anlayanların suskun olduğunu, zeytin ağaçlarını, kelebek tozlarını, yaşamak izlerini, geçen kışın nasıl da hiç geçmediğini, günlerden kalanların muhasebesinin nasıl yapıldığını, uzun sessizliklerin nasıl biriktiğini bildiğini söylemez ama yazar, sonra her derdin dibine bir derman bırakır, yokuşu tırmandırır, sonra elinden tutar indirir. ‘Ciğer kendini en çabuk onaran organ’ diyorsa bir bildiği vardır.

Unutma diye de tembih etmez, zaten unutamazsın. O’nu bir kere okuyan, kabul olmuş bir duaya döner gibi gider gider geri gelir. Bir kelimesiyle iyi eder, iki kelimesiyle yerle bir eder, üzer ama iyi eder, derdini artırır ama sırlarını azaltır.

Her gün bir kez dışarı çıkar, her gün kırık bir bulutla yürür, her gün bir insana bakıp, yüzünü yere eğer, her gün adaleti ve zalimleri düşünür, sonra da eve dönüş yolunda, gider kurşun gibi ‘Balkonunuz çok yüksek sizin baş döndürüyor / Dünya pek alçak bir yer olacak yakında öyle görünüyor’ diye yazar.

Yumruğu ilk yiyen de O’dur, atan da, yere düşen de, yere düştükten sonra kalkıp kavgaya devam eden de O’dur. Adaletin içinde zalimin oturduğunu, tecellinin içinde ecelin durduğunu gör diye yazar. İğne deliğinden bin kere geçirdiği ipi atar sana, tut da bu dünya yangınından kurtul diye. Bir kelime için kaç yüz maraton koştu kimbilir, kimbilir nasıl böyle ince kitaplar ve kağıt kesiği gibi şiirler yazar.

not: aylardan kasım desen artık değil aralık desen eli kulağında, listeler yazılıyor her yerde, dertlerden tahliyemizi istiyoruz, bir dilek, bir dua, bir Birhan Keskin şiiri yakışır kalbimize🤎

Subscribe now

Leave a comment

'Bunu yazdım çünkü Ortadoğu'da, Lübnan'da büyümüştüm ama Irak savaşı başladığında Amerika'da yaşıyordum. Bir ülkenin yerlisi değilseniz, zamanla kendinizi neredeyse bütünleşmiş hissedebilirsiniz. Ancak konu evinizde ya da evinizin yakınında bir yerde bir krize geldiğinde, ikili bir hayat sürdüğünüzü fark edersiniz. Günlük rutinlerinize devam edebilirsin…

Read more

• kendime itiraf etmem zaman alsa da, mental ve fiziksel olarak düşük banketteyim ve çok zorlanıyorum. biri çok sert biri orta şiddette atlattığım iki covid’in bende bıraktığı arızalarla (aralıksız kulak çınlaması, kronik kas ağrısı) karanlıkta yolumu bulmaya çalışıyorum. her güne ağrı kesicilerle başlıyor, her akşamı ağrı kesicilerle bitiriyorum. bu zorl…

Read more

Read more

her şey daha kötüye giderken günler de uzamasın bir zahmet. evin ışıkları açık, gök gürledi gürleyecek, kapkaranlık bulutlar. bu sene yaz gibi de değil. kirazların tadı bozuk, karpuz her senekinden çok daha tatsız. zaten bakkallarında çekirdek de satılmıyor. ve bu kıtanın sokaklarında, caddelerinde her gün delilerin sayısı artıyor. gözü göz gibi bakmıyor insanların. ve her gün onlarca kadın öldürülüyor. bu ülkede çocuk işçilerin sayısı, öldürülen kadınların, çocukların sayısı, hapse atılan insanların sayısı hesap edilemiyor. ve çıt çıkmıyor. öyle bir sessizlik. delirirsin. ve ‘american happiness’, her yer plastik çiçeklerle kaplı, ama plastik çiçeklerin üzeri tozlu. yaz geldi diye her güne bir bahane. mesaj gelmiş tanıdıklardan: ‘akşam parkta summer solstice partisi var gelsenize’. ‘yağmur yazmazsa’ diye de eklemişler. cevap yazmadım henüz: ‘çok büyük bir fırtına bekliyorum. hem de en büyüğünden. hepimiz için bir fırtına diliyorum. kalbimiz yaşadığını anlasın.’

• Fırtına çıktı sonra,
  Yaşadığını anladı kalbim,
  Böyle yaşanamaz derdi
  Bir başkası olsa.
  (didem madak)

• francis ford coppola’nın hayatta en sevdiği kitabın ‘küçük kadınlar’ olduğunu okurken, bu şarkı çalıyordu spotify’da. kendi kendine yaptığı sıralamalardan birinde. tangodan gerçekten anlamam ve pek de sevmem, sevmediğim kısmı o çiftlerin dünya yarın bitiyormuşcasına takındıkları ciddiyet hali, gülme geliyor ama kızmasınlar, gülmüyorum. ve fakat bu parça nasıl güzel. claude için yazıldığından olsa gerek.

• bu insanlar, küçük ve ıssız bir gezegendeyiz (maya angelou)

• etrafını saran mucizelerin farkında olan, yalnızlığa katlanmayı öğrenmiş insan, hikmet yolunda epey mesafe kat etmiştir. (escher)

• bir baltaya sap olamamış ülkeler kaderin muğlâklığına saplanırlar. doğmayı kendimiz seçemediğimizden "yurt" fikri kuşkulu belirsizliklerin bir dile gelmezliği; ne etnik, ne duygusal ne de coğrafi yanıt bulan bir soru işaretidir (e.m. cioran)

• insanlar öldükleri zaman 21 gram hafifler

• evren birçok dine göre 7 kat aşağıdan 7 kat yukarıdan ve 7 kat arştan yani gökyüzünün de ötesinden oluşmaktadır, tombul matematik: 7x3=21)

• bir davranışı 21 gün sürekli tekrarlamak, bir davranışı 21 gün aralıksız sürdürmek demek yeni bir nöron bağlantısı kurmak demektir. yani o davranış tam olarak bu periyotta alışkanlık haline gelir.

• ‘21 sayısını gördüğünüzde, yeni başlangıçların ve değişikliklerin zamanı olduğu anlamına gelir. korkmayın çünkü bu değişiklikler hayatınıza uyum ve denge getirecek. dünyayı kendi gözlerinle görmeye hazır olacaksın ve daha bağımsız olacaksın.’ (angels and numbers, allah aklı fikri alınca, insan numerolojiye de sığınabiliyor, sığınaklardan sığınak beğeniyoruz)

• summer solstice yani yaz gündönümü Tunç Çağı'ndan miras kalan eski Avrupa'da, yaz gündönümü büyük bir şölen, kırlarda yakılan çok sayıda küçük ateşle kutlanırdı. ateşlerle büyük güneş onurlandırılırdı. çünkü insancıl ve kibar kalmak için sıcaklığa ihtiyacı var diye düşünülürdü. (henry beston, northern farm adlı kitabından)

• ‘belirli enlemlerde, yaz gündönümü yaklaşırken ve sonrasında, alacakaranlıkların uzun ve maviye döndüğü, toplamda birkaç hafta olan bir zaman dilimi gelir. mavi gecelerin bu dönemi, burada bahsedeceğim zamanın çoğunu yaşadığım ve gün ışığının sonunun hızlı olduğu ve batan güneşin alevinde kaybolduğu Kaliforniya'da meydana gelmez. New York, şu anda yaşadığım yer. bunu ilk olarak nisan bitip mayıs başladığında fark edersiniz, mevsimde bir değişiklik, tam olarak bir ısınma değil - aslında hiç de ısınma değil - ama birdenbire yaz yakın görünür, bir olasılık, hatta bir vaat gibi. bir pencerenin önünden geçerken, Central Park'a yürürken, kendinizi mavi rengin içinde yüzerken bulursunuz: gerçek ışık mavidir ve yaklaşık bir saat içinde bu mavi derinleşir, koyulaşıp kaybolurken bile daha yoğun hale gelir..’ (joan didion, mavi geceler)

• zaman geçer. (joan didion)

• güvenin tek çaresi naftalin (annem) (annemi aramadan önce çalan da buydu, babamla sohbet ediyorlardı. uzatmadım. şarkıyı dinlerken toz aldım 21 haziran’ın hatırına)

• ve eve çiçek aldım. yan komşumuz bay henry’yi kıskandırmak için. bende ne zaman çiçek görse, ben de gidiyorum şimdi, nereden aldın diye soruyor. ekonomiler kıskançlıkla, hasetle dönüyor bay henry, hele siz amerikalısınız bunu en iyi sizin biliyor olmanız lazım demiyorum bay henry’e. kalp kırmak hobilerim arasında değil. seviyorum bay henry’i. whole foods’da bulmuştum, orada daha pahalıydı. bunları trader joe’s’da buldum. peony. (şakayık, ayı gülü’ymüş türkçesi, sözlüğe göre) 9.99 dolar verdim, bir demetine. ne güzel çiçekler çok ucuzdu, şimdi her şey gibi çiçekler de inanılmaz pahalı. 9.99’u çarpmıyorum hiçbir şeyle. çarpsam sonuç hayal kırıklığı ve solan yapraklar olarak geri dönecek. dönüş yollarını kapadım, okullar kapandı, tatil çarpım tablosunun da hakkı.

  

• kendi kanatlarıyla uçamayanlara bugünlerde tavsiyem: downton abbey’in büyükannesi lady grantham.

  

• en uzun günmüş madem, hazır vakit varken kendi hikayemize bakacağız. içimizdeki en iyi ve en kötü şey hakkında bir hikaye bu. birini güçlendirip diğerini susturmak için ne gerektiği hakkında bir hikaye yazacağız. bir de çocuklara güleceğiz, elimizde bir bu kaldı:)

• twitter’da gördüm de güldüm şuna: ‘Evde nasıl bir triplerdeysem artık 8 yaşındaki oğlum az önce şey sordu ‘ANNE KILIÇDAROĞLU BİZİM NEYİMİZ OLUYOR AKRABAMIZ MI?’ (twitter) (çok yaşasın, çocukların da kafalar yandı, kusurumuza bakmasınlar, inşallah bizi affederler)

  elif.

  xo.

Leave a comment

Share ÇETELE

durum ciddi, hava durumu aplikasyonları, televizyonlar, ve hatta new york’un bir sosyal medya bağımlısı olan belediye başkanı eric adams her saniyesini ‘uyarıları dikkate alın’ demeye ayırsa da, devasa bir komedi kulübüne dönen sosyal medyada şakalar, espriler sürüyor. sokakta çalışan insanı elbette umursayan yok. kırmızı kod uyarısı verilince bir anda gaz maskeleriyle dolaşmaya başladı insanlar. sorsan aynı gemideyiz, ama değiliz işte.

ne yazık ki kanada’da birbiri ardına çıkan yangınların dumanı new york’a ulaşınca, ‘kıyamet mi kopuyor?’, ‘dune 2 filminin ön gösterimi mi?’ esprileri arasında nefes alınacak yer kalmadı. camlar, pencereler kapalı oturuyoruz. çünkü camı açtığınız anda içeri dolan şey temiz hava değil, evin içini duman basması saniyelerle mümkün. bunu üçüncü defa yaşadığım için şaşırmasam da (biri portland, diğeri LA) amerika’nın derdi her yaz aynı.

Subscribe now

ülkede çıkan orman yangınları bir anda etrafındaki eyaletleri dumana boğuyor. ve bunda aslında gülünecek bir şey de yok. çünkü çoluk çocuk, astım hastaları, kalp rahatsızlıkları olan insanlar gülmüyor ve bu durum onlar için hayati bir riski taşıyor. ama biz zaten artık sosyal varlıklar değil, sosyal medyada yaşayan varlıklarız. seçimleri de orada kazanıp orada kaybediyoruz, sevdiğimiz insanları, özlediğimiz insanları da aramak sormak yerine, ‘DM attım, görüldü attı, cevap yazmadı’ya sığdıracak kadar sevip, özlüyoruz. ve biz artık sadece sosyal medyada gülen, üzülen, şakalaşan, birbirini sosyal medyadan seven, sevmeyen, birbirini orada yargılayan milyarlarca insanız. ve işin en fenası aslında hiçbir şeye tam olarak sevinmediğimiz gibi hiçbir şeye de layığıyla üzülmüyoruz. layığıyla birbirimizin derdine derman olmayalı çok oldu. new york’ta bir iki güne bu bulutların dağılması bekleniyor. dağılır elbet. bir alkış, bir güneş emojisi yazıyorum reçeteye.

Read more

Read more

bu satırları, parkta oturmuş bir başına nazım hikmet okuyan çocuğa rastladığım günün, o gün bir yoğurt almak için çıkıp eve üç saat sonra dönmenin ardından, hiçbir düzene inanmayan halimle düzenli yavru kedi videoları seyretmemin, hatay narlıca’daki tahta levhaların üzerinde bir rakama dönen binlerce hayatın yan yana yattığı toplu mezar fotoğraflarının kıyısından, dışarda esen, ağaçların boynunu büken sert fırtına gürültüsünün ortasından, sırf kız güzel oğlan yakışıklı diye kötü diziler izlediğim, dünyanın en uzun süren mart ayının çıkış kapısından, bir arkadaşımı kaybetmenin ihtimalinden, evdekileri uyandırırım diye bas bas ağlayamadığım bir sabahtan, kendi sahamda yediğim bir densizlik, iki saçma soruyu savuşturamamış olmanın pişmanlığından, deplasmanda aldığım bir galibiyet, bir beraberliğin fikstüründen, aslında her şeyin boşluğundan, bir bu eksik olduğu için amerika’nın zıvanadan çıktığını gördüğüm günlerden, alt komşunun evinden bize çıkan farelerin nereye gittiğini bulamamanın verdiği endişeden, alt komşunun biz bitlendik diye neşe içinde anlatmasını bit şampuanını bulan laboratuarlara ettiğim dualardan, alt komşumuzun cehaletini, bomboş amerikalılığını, tüm empatisizliğini bulaşıkları yıkarken affetmenin hafifliğinden yazıyorum.

bu satırları, aylardır okuduğum şiir kitaplarının yanından, buenos aires’ten, geniş teraslı evlerden, sokaklarında sohbet eden yaşlılardan, dünyanın en güzel ağaçlı yollarından, sessiz çocuklardan, çocuklar sessizleştikçe daha çok konuşan ana babalarının gürültüsünden, gökyüzünün pluto’nun gidişinden beri toparlanamasından, bir baharı daha görebiliyor olmanın iyiliğinden yazıyorum. size bu satırları, hava durumundan başka hiçbir şey konuşmadan geçirdiğim günlerden, sigaranın 14, çakmağın 2 dolar olduğu şehirden yazıyorum.

Read more

Amerika’nın en ikonik karakterlerinden biriydi. Hakkında yazılmadık makale, yapılmadık belgesel kalmadı. Ruth Bader Ginsburg yaşasaydı 90 yaşında olacaktı. Ginsburg’ün vefatından sonra 20 Eylül 2020 tarihli New York Times gazetesi Ginsburg’ün kendi kaleminden ‘Yaşam için tavsiyeler’ başlıklı bir yazı yayımladı.

Read more